وب سرور

Web Server یا وب سرور نرم‌افزاری است که درخواست‌های HTTP و HTTPS را از مرورگر یا کلاینت دریافت می‌کند و متناسب با مسیر درخواست، فایل ایستا را تحویل می‌دهد یا درخواست را به برنامه دیگری می‌فرستد. گاهی به ماشینی که این نرم‌افزار روی آن نصب شده نیز وب سرور می‌گویند، ولی در مباحث مهندسی نرم‌افزار باید میان خود نرم‌افزار، سرور میزبان و برنامه بک‌اند تفاوت بگذاریم.

برای مثال وقتی کاربر صفحه‌ای از یک فروشگاه اینترنتی باز می‌کند، ابتدا سامانه نام دامنه آدرس دامنه را به IP تبدیل می‌کند. سپس اتصال به وب سرور برقرار می‌شود، امنیت لایه انتقال در صورت استفاده از HTTPS ارتباط را محافظت می‌کند و درخواست HTTP پردازش می‌شود. وب سرور می‌تواند تصویر محصول و فایل CSS را مستقیم برگرداند و درخواست ثبت سفارش را به اپلیکیشن بدهد.

وب سرور دقیقاً چه کاری انجام می‌دهد؟

• پاسخ به درخواست HTTP: خواندن متد، مسیر و هدرها و ارسال پاسخ با کد وضعیت مناسب.
• ارائه فایل ایستا: نمایش HTML، تصویر، فایل JavaScript، CSS و فایل دانلودی.
• هدایت درخواست پویا: ارسال درخواست به PHP-FPM، یک سرور Node.js، برنامه پایتونی یا سرویس ASP.NET.
• HTTPS و مدیریت گواهی: در بسیاری از معماری‌ها پایان دادن به اتصال TLS و اعمال تنظیمات امنیتی.
• ریورس پروکسی و لودبالانسینگ: توزیع یا هدایت درخواست به یک یا چند سرویس بک‌اند، بسته به قابلیت و تنظیمات محصول.
• عملیات و پایش: ثبت Access Log و Error Log، تنظیم Timeout، محدودیت حجم درخواست و فشرده‌سازی پاسخ.

انواع نرم‌افزارهای وب سرور

هر کدام از این ابزارها می‌توانند نقش وب سرور داشته باشند. برای آشنایی عملی بیشتر با انجینکس، ریورس پروکسی و لودبالانسر به صفحه‌های مستقل مراجعه کنید.

مسیر درخواست: از مرورگر تا اپلیکیشن

مفهوم پروتکل انتقال ابرمتن، متدهای HTTP و کدهای وضعیت HTTP اجزای این جریان هستند. با این حال، هر درخواست لزوماً از تمام این مراحل به همین شکل عبور نمی‌کند. وجود CDN، کش، پروکسی یا معماری Serverless می‌تواند مسیر واقعی را تغییر دهد.

نمونه پیکربندی انجینکس برای سرویس Node.js

در این مثال انجینکس به درخواست‌های ورودی روی پورت ۸۰ گوش می‌دهد و آن‌ها را به سرویسی می‌فرستد که روی پورت ۳۰۰۰ همین سرور اجرا شده است. برای استفاده عمومی باید HTTPS و تنظیمات امنیتی مناسب هم فعال شوند.

server {
    listen 80;
    server_name app.example.org;

    location / {
        proxy_pass http://127.0.0.1:3000;
        proxy_set_header Host $host;
        proxy_set_header X-Real-IP $remote_addr;
        proxy_set_header X-Forwarded-For $proxy_add_x_forwarded_for;
        proxy_set_header X-Forwarded-Proto $scheme;
    }
}

وب سرور و PHP-FPM چه ارتباطی دارند؟

در یک پروژه PHP مانند لاراول، خود انجینکس کد PHP را اجرا نمی‌کند. وب سرور درخواست مرتبط با اسکریپت را از طریق FastCGI به پی‌اچ‌پی اف‌پی‌ام می‌دهد و پاسخ را به مرورگر می‌رساند. در این ترکیب، فایل‌های قابل انتشار باید در پوشه public باشند و مسیر دسترسی به فایل‌های داخلی برنامه مسدود شود.

server {
    listen 80;
    server_name php.example.org;
    root /var/www/shop/public;
    index index.php;

    location / {
        try_files $uri $uri/ /index.php?$query_string;
    }

    location ~ \.php$ {
        include fastcgi_params;
        fastcgi_param SCRIPT_FILENAME $realpath_root$fastcgi_script_name;
        fastcgi_pass 127.0.0.1:9000;
    }

    location ~ /\. {
        deny all;
    }
}

مثال ساده Apache با Virtual Host

در آپچی می‌توان برای چند دامنه روی یک سرور تنظیمات مستقل تعریف کرد. این مثال یک وب‌سایت ایستا را از مسیر مشخص ارائه می‌کند.

<VirtualHost *:80>
    ServerName docs.example.org
    DocumentRoot "/var/www/docs/public"

    <Directory "/var/www/docs/public">
        Require all granted
    </Directory>

    ErrorLog ${APACHE_LOG_DIR}/docs-error.log
    CustomLog ${APACHE_LOG_DIR}/docs-access.log combined
</VirtualHost>

مثال Caddy برای یک اپلیکیشن PHP

در کدی می‌توان با دستور php_fastcgi درخواست‌های PHP را به PHP-FPM سپرد و فایل‌های ایستا را با file_server ارائه کرد. در صورت فراهم بودن شرایط دامنه و اتصال، کدی HTTPS را به‌صورت خودکار مدیریت می‌کند.

shop.example.org {
    root * /var/www/shop/public
    encode zstd gzip
    php_fastcgi 127.0.0.1:9000
    file_server
}

چند دستور کاربردی برای عیب‌یابی وب سرور

وب سرور، اپلیکیشن سرور و هاست چه تفاوتی دارند؟

گاهی یک نرم‌افزار چند نقش را همزمان انجام می‌دهد. مثلاً Kestrel یا سرور داخلی Node.js می‌تواند مستقیم درخواست HTTP بگیرد و اپلیکیشن را اجرا کند. به همین دلیل مرز میان وب سرور و اپلیکیشن سرور در همه فناوری‌ها یکسان نیست. برای انتخاب زیرساخت، صفحات وب هاستینگ، کانتینر و داکر را نیز ببینید.

مستندات اصلی

• راهنمای مقدماتی رسمی انجینکس
• نمونه‌های Virtual Host در آپچی
• راهنمای PHP-FastCGI در کدی
• معرفی رسمی IIS در مایکروسافت

اصطلاحات مرتبط: انجینکس، پی‌اچ‌پی اف‌پی‌ام، ریورس پروکسی، لودبالانسر، پروتکل انتقال ابرمتن، امنیت لایه انتقال، دامنه، سامانه نام دامنه، وب هاستینگ، دیوار آتش برنامه وب، کشینگ، رابط برنامه‌نویسی کاربردی.